آيهء 3 ) و البَلْدَة ( سورهء نمل ، آيهء 91 ) و حرم آمِن ( سورهء قصص ، آيهء 57 و سورهء عنكبوت ، آيهء 67 ) . حجّ در اسلام تعصّبهاى قبيله‌اى جاهلى ، فلسفهء آغازين حجّ را از بين برد و آداب آن‌را چندان دگرگونه ساخت كه مردمان قبايل عرب ، بتهاى خود را همراه خويش مىآوردند تا آنها را در بيت‌اللَّه‌الحرام بپرستند . آن‌گاه كه اسلام آمد و مكّه آزاد گرديد ، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بر آن شد تا آيين حجّ را از بدعتها و آرايه‌ها بپيرايد و به هنگام به‌جا آوردن مراسم حجّ ، به عنوان پنجمين ركن اسلام ، صف مسلمانان را وحدت بخشد و گامهاى ايشان را استوار دارد . اين مهم در سال دهم هجرى ، كه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجّةالوداع حجّ گزارد ، سامان يافت و مسلمانان تا امروز ، مناسك خود را همواره در پيروى از همان شيوه به‌جا مىآورند . حرم مكّه حرم مكّه عبارت از محيط و زمين‌هايى است كه شهر را در برگرفته است . حرم نشانه‌هايى آشكار دارد كه تقريباً در همهء مرزهاى آن نصب شده است . نخستين كسى كه اين نشانه‌ها را برپا داشت ، ابراهيم خليل عليه السلام بود و پس از وى قُصىّ بن كلاب . سالها بعد ، نشانه‌هارا از ميان بردند ، ولى بار ديگر قريشيان آنها را نصب كردند . پيامبر صلى الله عليه و آله ، در سال فتح مكّه ، منطقهء حرم را نشانه گذاشت . كاروان حاجيان ؛ تصويرى از كتاب مقامات حريرى ، بغداد ، 1237 ه / 1821 م ( با كسب اجازه از كتابخانهء ملّى پاريس )